Khi Tình Yêu Của Cha Mẹ Chưa Chạm Được Đến Con

Trong thời gian gần đây, sự xuất hiện của những hội nhóm mang tên “Con ghét bố mẹ” với số lượng thành viên lên đến hàng trăm nghìn người đã trở thành một hiện tượng xã hội đáng chú ý, khơi gợi nhiều cuộc tranh luận và quan điểm trái chiều. Trên không gian mạng, nhiều người con chia sẻ những trải nghiệm đa dạng: mâu thuẫn trong gia đình, cảm giác không được thấu hiểu, những cảm xúc khó giãi bày hay khoảng cách dần hình thành giữa các thành viên. 

Những câu chuyện ấy đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Điều gì đã khiến những người con cảm thấy khó khăn khi có được sự thấu hiểu từ chính gia đình mình?

1. Nhìn từ thuyết nhu cầu: Đầy đủ về vật chất chưa chắc đã đầy đủ về tâm lý

Với nhiều cha mẹ, “tình yêu” thường gắn liền với trách nhiệm và sự hy sinh. Vì vậy, khi con nói rằng mình không cảm nhận được tình yêu và sự thấu hiểu, cha mẹ có thể cảm thấy buồn lòng, hụt hẫng hoặc khó hiểu trước phản ứng của con. Về phía con cái, thế giới nội tâm có thể được hình thành từ những trải nghiệm rất khác. Con có thể biết cha mẹ đã hy sinh vì mình nhưng vẫn buồn khi thường xuyên bị so sánh. Con có thể hiểu cha mẹ mong mình thành công nhưng vẫn cảm thấy áp lực khi những nỗ lực chưa đạt kỳ vọng được nhắc đến nhiều hơn những tiến bộ đã có.

Những trải nghiệm này có thể được lý giải một phần qua thuyết nhu cầu của A. Maslow. Lý thuyết này thường được trình bày dưới dạng một tháp nhu cầu, nhưng không nên hiểu rằng các nhu cầu luôn xuất hiện theo một trình tự cứng nhắc hoặc chỉ có thể được đáp ứng lần lượt. Trên thực tế, nhiều nhu cầu có thể cùng tồn tại và tác động lẫn nhau.

Mô hình này giúp chúng ta nhận ra một điều quan trọng: Bên cạnh nhu cầu về vật chất, con cũng cần được đáp ứng về mặt tâm lý như nhu cầu an toàn, nhu cầu yêu thương và thuộc về, nhu cầu được tôn trọng và cả nhu cầu tự hiện thực hoá. Đây là những nhu cầu tâm lý thiết yếu đối với đời sống của cả trẻ em lẫn người trưởng thành.

• Nhu cầu an toàn: Con cần có cảm giác an toàn khi bộc lộ cảm xúc, thừa nhận sai lầm hoặc chia sẻ những điều khiến mình xấu hổ.
• Nhu cầu yêu thương và thuộc về: Con cần cảm nhận rằng mình là một thành viên có ý nghĩa trong gia đình, được quan tâm không chỉ vì thành tích, sự ngoan ngoãn hay những điều mình làm được, mà đơn giản vì con là chính con.
• Nhu cầu được tôn trọng: Con mong muốn ý kiến của mình được lắng nghe, những nỗ lực được ghi nhận và những khác biệt được nhìn nhận một cách công bằng. 
• Nhu cầu tự hiện thực hoá: Con cần có cơ hội thử sức, đưa ra lựa chọn phù hợp với độ tuổi, trải nghiệm thất bại và học cách chịu trách nhiệm. 

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa cha mẹ phải đáp ứng mọi mong muốn của con. Thay vào đó, đây là lời nhắc rằng: trao đi yêu thương và trải nghiệm được yêu thương có liên quan chặt chẽ, nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Để tình yêu thương được cảm nhận rõ hơn, bên cạnh những gì cha mẹ dành cho con, còn cần sự lắng nghe và điều chỉnh trong cách hai bên tương tác với nhau.

2. Nhìn từ thuyết gắn bó: Gia đình có phải là nơi con cảm thấy an toàn để trở về?

Có lẽ, rất ít cha mẹ có thể bình tâm khi nghe thấy câu nói “Con ghét bố mẹ”. Tuy nhiên, để hiểu ý nghĩa của câu nói này, cần xem xét bối cảnh, cảm xúc và những trải nghiệm diễn ra trước đó. Với trẻ em và thanh thiếu niên, đặc biệt trong những thời điểm trải nghiệm cảm xúc mạnh, từ “ghét” đôi khi được sử dụng để diễn đạt những cảm xúc mạnh mẽ mà các em chưa biết cách nhận diện và gọi tên chính xác. Khi này, “Con ghét bố mẹ” có thể đi cùng thông điệp:

• “Con đang rất tức giận vì điều vừa xảy ra.”
• “Con không đồng ý với cách bố mẹ đối xử với con.”
• “Con cảm thấy những gì con nói không được lắng nghe.”
• “Con muốn có quyền quyết định một số việc liên quan đến bản thân.”
• “Con đang gặp khó khăn nhưng chưa biết cách nói để bố mẹ hiểu.”

Vì vậy, không nên mặc định rằng mọi lời nói như vậy đều chỉ là phản ứng nhất thời, nhưng cũng không nên vội xem đó là bằng chứng cho thấy trẻ bất kính hay tình cảm giữa cha mẹ và con cái đã mất đi.

Góc nhìn này có thể được mở rộng thông qua thuyết gắn bó được đặt nền móng bởi nhà tâm lý học J. Bowlby. Theo lý thuyết, mối quan hệ gắn bó với người chăm sóc có ý nghĩa quan trọng đối với cảm giác an toàn và quá trình phát triển tâm lý của trẻ. Người chăm sóc có thể trở thành một cơ sở an toàn (secure base) khi trẻ gặp khó khăn, và để trẻ yên tâm khám phá thế giới và từng bước phát triển tính độc lập.

Khi trẻ trải nghiệm sự hiện diện, phản hồi và hỗ trợ tương đối ổn định từ người chăm sóc, trẻ có thêm cơ hội hình thành niềm tin rằng mình có thể tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần. Ngược lại, nếu việc tìm kiếm hỗ trợ thường xuyên không đem lại cảm giác được đáp lại, trẻ có thể điều chỉnh cách thể hiện nhu cầu của mình, chẳng hạn trở nên dè dặt hơn hoặc thể hiện cảm xúc theo những cách mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, những biểu hiện này còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác, không chỉ riêng mối quan hệ gia đình.

Từ góc nhìn ấy, điều cần quan tâm không đơn thuần là con đã nói gì trong một thời điểm, mà còn là con có cảm thấy đủ an toàn để tìm đến cha mẹ khi buồn bã, lo lắng hoặc gặp khó khăn hay không?

Thay vì lập tức hỏi “Tại sao con lại nói với bố mẹ như thế?”, cha mẹ có thể thử tìm hiểu: “Điều gì đã khiến con cảm thấy như vậy?” hoặc “Bố mẹ có thể hiểu thêm về chuyện vừa xảy ra không?”. Lắng nghe không có nghĩa là đồng ý với mọi lời nói hay hành vi của con, mà là tạo cơ hội để hiểu điều gì đang nằm phía sau phản ứng ấy, từ đó cùng tìm cách giải quyết phù hợp.

3. Nhìn từ tâm lý lứa tuổi vị thành niên: Vì sao con vừa cần cha mẹ, vừa muốn thoát khỏi sự kiểm soát?

Lứa tuổi vị thành niên là giai đoạn có nhiều thay đổi về sinh học, nhận thức, cảm xúc và quan hệ xã hội. Đây cũng là thời kỳ trẻ từng bước hình thành bản sắc cá nhân, khám phá các giá trị của riêng mình và chuyển dần từ sự phụ thuộc thời thơ ấu sang khả năng tự chủ của người trưởng thành. Trong quá trình ấy, con có thể bắt đầu đặt câu hỏi về những quy tắc từng được chấp nhận mà không cần giải thích. Con muốn tự quyết định cách ăn mặc, sở thích, việc học, tình bạn, tình cảm và cách sử dụng thời gian. Những điều mà trước đây con dễ dàng nghe theo, giờ đây có thể dễ dàng trở thành chủ đề tranh luận.

Về phía cha mẹ, những thay đổi này đôi khi tạo ra cảm giác bất an. Con đang lớn lên, nhưng chưa phải lúc nào cũng đủ kinh nghiệm để đánh giá rủi ro hay chịu trách nhiệm cho mọi quyết định. Vì thế, cha mẹ có xu hướng tăng cường giám sát, nhắc nhở và kiểm soát để bảo vệ con.

Cả hai phía đều có những lý do có thể hiểu được: cha mẹ lo con chưa đủ trưởng thành, còn con mong được thừa nhận rằng mình đang trưởng thành.

Sự khác biệt ấy dễ tạo thành một vòng lặp: cha mẹ lo lắng nên kiểm soát nhiều hơn; con cảm thấy không được tin tưởng nên phản kháng hoặc che giấu; cha mẹ nhìn thấy sự phản kháng ấy và càng lo lắng, tiếp tục kiểm soát chặt chẽ hơn. Nếu vòng lặp này kéo dài, bất đồng có thể trở thành xung đột về niềm tin và quyền tự chủ.

Từ góc độ phát triển, nhu cầu độc lập của vị thành niên không đồng nghĩa với việc trẻ không còn cần cha mẹ. Trên thực tế, nhiều em vừa mong có không gian riêng, vừa cần sự hiện diện và hỗ trợ của người lớn khi đối diện với những vấn đề vượt quá khả năng của mình. Các em cũng đang học cách nhận diện cảm xúc, cân nhắc hậu quả, điều chỉnh hành vi và diễn đạt những nhu cầu phức tạp. Những kỹ năng này phát triển dần theo thời gian và chịu ảnh hưởng của môi trường sống, trải nghiệm cũng như sự hỗ trợ từ người lớn.

Hiểu tâm lý tuổi vị thành niên là cơ sở để cha mẹ lựa chọn cách ứng xử vừa phù hợp với giai đoạn phát triển, vừa duy trì những giới hạn cần thiết. Thay vì yêu cầu con nghe lời, cha mẹ có thể cùng con thống nhất các quy tắc, giải thích lý do, trao cho con quyền lựa chọn trong phạm vi phù hợp và tăng dần trách nhiệm khi con thể hiện khả năng đảm nhận. Con cần được trao cơ hội trưởng thành, nhưng cũng cần biết rằng khi chưa đủ khả năng tự giải quyết một vấn đề, con vẫn có người lớn sẵn sàng đồng hành.

4. Từ thấu hiểu đến kết nối

Qua những phân tích từ góc độ tâm lý, có thể thấy nhu cầu an toàn, gắn kết và thuộc về không chỉ được đáp ứng bằng việc chăm sóc hay tình yêu thương được tuyên bố, mà còn được nuôi dưỡng qua những trải nghiệm tương tác hằng ngày giữa cha mẹ - con cái.

Cha mẹ có thể bắt đầu từ những điều giản dị: Dành thời gian lắng nghe con trước khi đưa ra lời khuyên; giải thích lý do của những giới hạn; trao cho con cơ hội đưa ra lựa chọn phù hợp với độ tuổi; và chủ động nhận lỗi khi nhận ra mình đã phản ứng chưa phù hợp.

Về phía con cái, việc học cách diễn đạt cảm xúc, lắng nghe quan điểm khác biệt và trao đổi về những điều khiến mình khó chịu cũng là một phần quan trọng trong quá trình trưởng thành. Khả năng này cần thời gian để phát triển và thường được hỗ trợ tốt hơn trong những mối quan hệ có sự hướng dẫn, kiên nhẫn và tôn trọng.

Những thay đổi ấy không bảo đảm mọi bất đồng sẽ biến mất. Tuy nhiên, chúng có thể giúp các thành viên hiểu nhau hơn và tạo điều kiện để mâu thuẫn được giải quyết mà không làm suy giảm cảm giác gắn kết. Có lẽ, điều đáng suy ngẫm từ những câu chuyện về “Con ghét bố mẹ” không phải là tìm ra ai đúng, ai sai, mà là nhận diện những nhu cầu và trải nghiệm có thể chưa được nhìn thấy trong mối quan hệ gia đình.

Cha mẹ có thể đã yêu con bằng tất cả những gì mình có. Con cái cũng có thể đang cố gắng diễn đạt những cảm xúc mà chính mình chưa hiểu hết. Khi cả hai bên có cơ hội nhìn nhận trải nghiệm của nhau, tình yêu thương sẽ có thêm cơ hội được cảm nhận và đón nhận theo cách phù hợp hơn.

Bởi đôi khi, điều giúp các thành viên trong gia đình đến gần nhau hơn không phải là cố gắng chứng minh mình đã yêu thương đủ nhiều, mà là cùng tìm hiểu người kia đang cần gì để cảm thấy được yêu thương, an toàn và thuộc về.

VIETKING xin mời bạn theo dõi phóng sự sau đây để có thêm góc nhìn về chủ đề này.

Phóng sự "Con Ghét Bố Mẹ" của Vietking Phòng tâm lý