Hiểu đúng về nghiện game

Mặc dù DSM-5 (Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần) hiện chưa chính thức công nhận nghiện game là một chẩn đoán độc lập, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa Rối loạn chơi game vào hệ thống phân loại bệnh quốc tế (ICD-11) từ năm 2018. Quyết định này dựa trên ngày càng nhiều bằng chứng nghiên cứu cho thấy nghiện game là một dạng nghiện hành vi, có cơ chế và hậu quả tương tự các rối loạn nghiện khác.

Các nghiên cứu thần kinh học cho thấy trò chơi điện tử kích hoạt sự giải phóng dopamine – chất dẫn truyền thần kinh gắn liền với hệ thống khoái cảm và phần thưởng của não bộ. Khi tiếp xúc lặp đi lặp lại, não có thể hình thành những “đường dẫn nghiện”, khiến người chơi ngày càng khó kiểm soát hành vi. Những người đang gặp lo âu, căng thẳng, trầm cảm hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần khác có nguy cơ cao hơn phát triển rối loạn chơi game, do game trở thành một cơ chế đối phó tạm thời với cảm xúc tiêu cực.

Dấu hiệu cảnh báo nghiện game

Không phải ai dành nhiều thời gian chơi game cũng bị nghiện. Trong một số trường hợp, chơi game chỉ là phản ứng ngắn hạn trước sự buồn chán hoặc áp lực. Tuy nhiên, nghiện game được nhận diện khi hành vi chơi game dẫn đến suy giảm chức năng rõ rệt trong các lĩnh vực quan trọng của cuộc sống.

Các dấu hiệu thường gặp bao gồm:

• Chơi game quá mức, chiếm phần lớn thời gian trong ngày
• Mất kiểm soát, không thể dừng hoặc giảm thời gian chơi
• Ưu tiên game hơn học tập, công việc và các mối quan hệ
• Tiếp tục chơi dù đã xuất hiện hậu quả tiêu cực
• Không thể cắt giảm hành vi chơi game dù đã nhận thức được vấn đề

Những hệ quả có thể quan sát thấy:

• Xung đột trong gia đình và các mối quan hệ xã hội
• Suy giảm sức khỏe thể chất do ít vận động, rối loạn giấc ngủ, ăn uống kém
• Đau cổ, đau lưng, mỏi mắt do chơi game kéo dài
• Cáu kỉnh, thất thường, dễ tức giận khi bị hạn chế chơi
• Sao nhãng học tập hoặc công việc
• Khó tập trung, suy giảm trí nhớ và khả năng chú ý
• Thu mình, cô lập xã hội
• Mất hứng thú với các hoạt động ngoài đời thực

Giống như các dạng nghiện khác, dấu hiệu cốt lõi của nghiện game là sự suy giảm chức năng và chất lượng sống, chứ không chỉ nằm ở số giờ chơi.

Vì sao chơi game có thể gây nghiện?

1. Mất cân bằng hóa học trong não

Khi tham gia các hoạt động mang lại khoái cảm, não giải phóng dopamine. Việc chơi game thường xuyên khiến não dần “quen” với mức dopamine cao, từ đó hình thành sự dung nạp. Người chơi cần chơi nhiều hơn để cảm thấy hưng phấn hoặc “bình thường”, dẫn đến sự phụ thuộc tâm lý và hành vi.

Ở những người vốn có rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc căng thẳng kéo dài, sự mất cân bằng hóa học sẵn có trong não càng khiến họ dễ lệ thuộc vào cảm giác thăng hoa tạm thời mà game mang lại. Ngoài ra, việc chơi game quá mức còn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến các chức năng nhận thức như chú ý, kiểm soát xung động và giải quyết vấn đề.

2. Yếu tố cảm xúc và xã hội

Game thường được sử dụng như một cách thoát khỏi cảm xúc tiêu cực hoặc thực tại khó khăn. Hệ thống phần thưởng rõ ràng trong game (cấp độ, thành tích, xếp hạng) mang lại cảm giác thành công nhanh chóng, giúp nâng đỡ lòng tự trọng trong ngắn hạn, đặc biệt với những người cảm thấy cô đơn, tự ti hoặc thiếu công nhận ngoài đời thực.

Với sự phát triển của game trực tuyến, một số người dần phụ thuộc vào game như kênh tương tác xã hội chính. Tuy nhiên, những tương tác này thường không thay thế được chất lượng kết nối cảm xúc sâu sắc ngoài đời thực.

Điều trị và hỗ trợ nghiện game

Việc điều trị nghiện game tương tự các dạng nghiện hành vi khác. Mặc dù DSM-5 chưa công nhận chính thức, nhiều mô hình can thiệp đã cho thấy hiệu quả nhất định.

Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT)

CBT giúp người chơi nhận diện các suy nghĩ và niềm tin sai lệch liên quan đến việc chơi game, đồng thời học cách kiểm soát hành vi và xây dựng chiến lược ứng phó lành mạnh hơn. CBT đặc biệt hữu ích khi nghiện game đi kèm lo âu hoặc trầm cảm.

Liệu pháp hành vi biện chứng (DBT)

DBT tập trung vào điều chỉnh cảm xúc, tăng khả năng chịu đựng căng thẳng, chánh niệm và giao tiếp hiệu quả. Những kỹ năng này giúp người nghiện game giảm phụ thuộc vào game như một cách điều hòa cảm xúc.

Liệu pháp gia đình

Liệu pháp gia đình đặc biệt quan trọng với trẻ em và thanh thiếu niên. Phương pháp này giúp nhận diện các yếu tố gia đình góp phần duy trì hành vi nghiện, đồng thời hỗ trợ cha mẹ thiết lập ranh giới công nghệ lành mạnh và nhất quán.

Liệu pháp cá nhân

Liệu pháp cá nhân giúp xử lý các vấn đề nền như trầm cảm, lo âu, sang chấn hoặc cảm giác cô đơn – những yếu tố thường nằm phía sau hành vi nghiện game.

Nhóm hỗ trợ và tự lực

Liệu pháp nhóm và các nhóm tự lực tạo ra không gian an toàn, không phán xét, giúp người tham gia chia sẻ kinh nghiệm, giảm cảm giác cô lập và xây dựng mạng lưới hỗ trợ xã hội tích cực.

Kết luận

Rối loạn chơi game đã được WHO công nhận là một rối loạn sức khỏe tâm thần, dù vẫn còn những tranh luận trong hệ thống chẩn đoán. Điều quan trọng là nhìn nhận nghiện game không chỉ là vấn đề ý chí, mà là sự tương tác phức tạp giữa não bộ, cảm xúc, môi trường và các yếu tố tâm lý – xã hội. Việc phát hiện sớm và can thiệp phù hợp có thể giúp người chơi lấy lại sự cân bằng và chất lượng sống lâu dài.